UPI પેમેન્ટ્સ પરના શુલ્ક અંગે ભારે ચર્ચા ચાલી રહી છે. સરકારે ₹2000થી વધુના વેપારી વ્યવહારો (merchant payments) પર 0.4% મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) લાદવાનો નિર્ણય લીધો છે. આ દરમિયાન, સંસદની નાણાં બાબતોની સ્થાયી સમિતિનો 32મો અહેવાલ પણ ચર્ચામાં આવ્યો છે. અહેવાલમાં અનુમાન લગાવવામાં આવ્યું છે કે ભવિષ્યમાં UPI પર માસિક 15 હજાર કરોડ વ્યવહારો થઈ શકે છે અને 600 મિલિયન નવા વપરાશકર્તાઓ જોડાઈ શકે છે. સમિતિએ UPI માટે સ્વ-નિર્ભર આવક મોડેલની જરૂરિયાત પર પણ ભાર મૂક્યો હતો. આનાથી પ્રશ્ન ઊભો થાય છે: સરકારે શા માટે ચાર્જ લાદવાનો નિર્ણય લીધો અને તેની પાછળની વ્યૂહરચના શું છે?
સંસદમાં રજૂ કરાયેલા સમિતિના 32મા અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે નાણાં મંત્રાલયે જાહેર તિજોરી પર વારંવાર બોજ નાખ્યા વિના UPIને આર્થિક રીતે ટકાઉ બનાવવા માટે આવકનું માળખું તૈયાર કરવું જોઈએ. સમિતિએ સ્વીકાર્યું કે નાના શહેરોમાં જ્યાં ડિજિટલ પેમેન્ટનો વ્યાપ મર્યાદિત છે ત્યાં ડિજિટલ ચૂકવણીને વેગ આપવા માટે સૂચિત ત્રણ વર્ષની યોજના અને કેશબેક જેવા પ્રોત્સાહનો આવશ્યક છે. જોકે, સમિતિએ નાણાકીય તાણ વિના યોજનાની લાંબા ગાળાની સક્ષમતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે સ્વ-નિર્ભર આવક મોડેલ શોધવાની દિશામાં ગંભીરતાથી કામ કરવાની સલાહ પણ નાણાકીય સેવા વિભાગને આપી હતી. અહેવાલમાં સ્પષ્ટપણે જણાવાયું છે કે MDRનો સંપૂર્ણ અભાવ અથવા ‘ઝીરો-MDR’ વ્યવસ્થા બેંકો અને પેમેન્ટ ઓપરેટરો માટે આર્થિક રીતે ટકાઉ રહી નથી; ચાર્જ લાદવાના નિર્ણય પાછળનું આ જ કારણ છે.
ચાર્જ લગાવવાનો નિર્ણય શા માટે લેવામાં આવ્યો?
- ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ખર્ચ: UPI નેટવર્કની જાળવણી માટે બેંકો અને પેમેન્ટ પ્રદાતાઓ વાર્ષિક ₹20,000 કરોડ સુધીનો ખર્ચ કરે છે.
- ટેક્નોલોજી અને સુરક્ષા: વ્યવહારોની વધતી સંખ્યાને કારણે સાયબર સુરક્ષા, છેતરપિંડી નિવારણ અને તકનીકી અપગ્રેડમાં સતત રોકાણની જરૂર પડે છે.
- સ્વ-નિર્ભર આવક મોડેલ: સરકારી સબસિડી પરની નિર્ભરતા ઘટશે. સામાન્ય વપરાશકર્તાઓ માટે P2P વ્યવહારો અને ₹2000થી ઓછી રકમના વ્યવહારો મફત રહેશે.
વ્યવહારની સંખ્યા 15 હજાર કરોડ સુધી પહોંચશે
સમિતિએ તેના અહેવાલમાં આંકડાઓનો ઉપયોગ કરીને આ મુદ્દાની ગંભીરતા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. સમિતિના અંદાજ મુજબ, ભવિષ્યમાં UPI દ્વારા દર મહિને અંદાજે 150 અબજ વ્યવહારો (transactions) થવાની અપેક્ષા છે અને આ નેટવર્ક સાથે લગભગ 600 મિલિયન નવા વપરાશકર્તાઓ જોડાઈ શકે છે. આ આંકડા UPIના વ્યાપના ઝડપી વિસ્તરણને દર્શાવે છે, પરંતુ તે એક નોંધપાત્ર પડકાર તરફ પણ ઈશારો કરે છે.
સરકાર સબસિડી અથવા પ્રોત્સાહનો દ્વારા બેંકો અને પેમેન્ટ કંપનીઓને થતા વાસ્તવિક ખર્ચ જેમ કે સર્વર, સુરક્ષા, છેતરપિંડી નિવારણ અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની જાળવણીનો ખર્ચના માત્ર 11 ટકા હિસ્સો જ પૂરો પાડે છે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, ખર્ચવામાં આવતા દરેક ₹100 સામે સરકાર માત્ર ₹11નું યોગદાન આપે છે, જેનાથી બાકીના ₹89નો બોજ બેંકો અને પેમેન્ટ કંપનીઓએ ઉઠાવવો પડે છે. તેવી જ રીતે, જો સરકારે UPI પર પ્રમાણભૂત MDR (મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ) વસૂલ્યો હોત તો બેંકો અને કંપનીઓને જે આવક થઈ હોત, તેની સરખામણીમાં સરકાર હાલમાં તે રકમના માત્ર 14 ટકા જ “વળતર” (compensation) તરીકે આપે છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, વપરાશકર્તાઓ માટે UPI મફત હોવા છતાં તેનું સંચાલન ખર્ચાળ છે, અને સરકારની નાણાકીય સહાય વાસ્તવિક ખર્ચ અને સંભવિત આવક બંનેની તુલનામાં ઘણી ઓછી છે.
વિદેશી રોકાણ આકર્ષવાના પ્રયાસો
સમિતિએ ચેતવણી આપી હતી કે આ અસંતુલન ભંડોળની દ્રષ્ટિએ એક માળખાગત ખાધ (structural funding gap) ઊભી કરી રહ્યું છે, જે UPI-સંબંધિત ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં ભવિષ્યના રોકાણ પર સીધી અસર કરી શકે છે. સમિતિએ એ વાત પર પણ ભાર મૂક્યો હતો કે સરકારે એ સુનિશ્ચિત કરવું જોઈએ કે મૂડી એકત્ર કરવા, મોટા વિલીનીકરણ (mergers) કરવા અને વિદેશી રોકાણ આકર્ષવાના પ્રયાસો જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોના આવશ્યક કાર્યો—જેમ કે પ્રાથમિકતા ધરાવતા ક્ષેત્રોને ધિરાણ આપવું અને ઓછો નફો કરતી ગ્રામીણ શાખાઓનું સંચાલન કરવું—ને નબળા ન પાડે.
હાલમાં UPI માર્કેટ કેટલું મોટું છે?
ચાલો હવે ભારતમાં UPI નેટવર્કના વર્તમાન વ્યાપ પર નજર કરીએ. વર્તમાન આંકડા દર્શાવે છે કે દેશમાં દરરોજ અંદાજે 660 મિલિયન UPI વ્યવહારો થઈ રહ્યા છે. માત્ર જુલાઈ 2026ના મહિનામાં જ લગભગ 23.66 અબજ UPI વ્યવહારો નોંધાયા હતા, જેનું કુલ મૂલ્ય અંદાજે ₹29.88 લાખ કરોડ હતું. આ આંકડા પુષ્ટિ કરે છે કે UPI હવે માત્ર એક વિકલ્પ નથી રહ્યો, પરંતુ સામાન્ય માણસના રોજિંદા જીવનનો એક અભિન્ન અંગ બની ગયો છે. નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં દેશના કુલ ડિજિટલ વ્યવહારોમાં UPIનો હિસ્સો 84% સુધી પહોંચ્યો હતો, જે સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે તે રોજિંદા ડિજિટલ વ્યવહારો માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ અને વિશ્વસનીય માધ્યમ બની ગયું છે.
એકંદરે, સરકારનું આ પગલું સુવિચારિત વ્યૂહરચનાનો એક ભાગ હોય તેવું જણાય છે. જ્યારે સામાન્ય અને નાના ગ્રાહકોને ₹2,000 સુધીના વ્યવહારો પર સંપૂર્ણ રાહત આપવામાં આવી છે, ત્યારે સરકાર સાથે સાથે મોટા અને ઊંચા મૂલ્યના વ્યવહારો પર નજીવો શુલ્ક લાદીને આ વિશાળ નેટવર્કને લાંબા ગાળે સ્વનિર્ભર બનાવવાનો પ્રયાસ પણ કરી રહી છે. સંસદીય સમિતિની ચેતવણીને ગંભીરતાથી લેતાં એ સ્પષ્ટ છે કે આગામી વર્ષોમાં જેમ જેમ UPIનો વ્યાપ ઝડપથી વધશે, તેમ આ ડિજિટલ ક્રાંતિની ગતિ અકબંધ રહે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે તેના નાણાકીય મોડેલને મજબૂત કરવાની જરૂરિયાત પણ વધશે.